Jeugd en Habsburgse carrière
Willem werd geboren op slot Dillenburg in het Duitse graafschap Nassau als oudste zoon van Willem I van Nassau en Juliana van Stolberg, beiden protestants. In 1544 erfde hij op zijn elfde van zijn kinderloos overleden neef René van Chalon het prinsdom Orange en uitgebreide bezittingen in de Nederlanden. Voorwaarde van keizer Karel V was dat hij katholiek zou worden opgevoed; Willem werd naar Brussel gezonden en werkte zich op in dienst van de Habsburgse dynastie. Hij werd stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht (1559) en lid van de Raad van State. Karels zoon Filips II erkende hem als belangrijkste edelman van de Lage Landen.
Groeiende spanningen
Onder Filips II nam de vervolging van protestanten toe en werd het centrale gezag in de Nederlanden versterkt. Willem en andere edellieden, onder wie graaf van Egmont en graaf van Horne, protesteerden via de Raad van State en de Staten-Generaal. Het Smeekschrift der Edelen (1566) en de Beeldenstorm van datzelfde jaar leidden tot een harde reactie: de hertog van Alva werd naar de Nederlanden gezonden en stelde de Raad van Beroerten in, die in 1568 Egmont en Horne in Brussel liet onthoofden. Willem, inmiddels naar Dillenburg gevlucht, was in het begin de enige van de topedelen die openlijk wapens tegen Alva liet opnemen.
Van veldtocht naar Opstand
Willems eerste invallen in 1568 — onder meer de slag bij Heiligerlee, waarbij zijn broer Adolf sneuvelde — leverden geen doorbraak op. Het keerpunt kwam in 1572 toen watergeuzen Den Briel innamen (1 april) en meerdere Hollandse en Zeeuwse steden zich bij Oranje aansloten. De Staten van Holland erkenden Willem in juli 1572 in Dordrecht opnieuw als stadhouder, zij het nu in opstand tegen Filips. In 1573 bekeerde hij zich tot het calvinisme — deels uit overtuiging, deels uit politieke noodzaak binnen het steeds gereformeerdere Holland.
De jaren daarna waren een reeks belegeringen, muiterijen van Spaanse troepen (de "Spaanse Furie" in Antwerpen, 1576) en onderhandelingspogingen zoals de Pacificatie van Gent (1576), die Willem mee ontwierp om noord en zuid te verzoenen. Die eenheid hield geen stand: in 1579 verbonden de noordelijke gewesten zich in de Unie van Utrecht, terwijl de zuidelijke gewesten onder de Unie van Atrecht aan Spaanse zijde bleven. Filips verklaarde Willem in 1580 vogelvrij. Willem antwoordde met zijn Apologie (1581), een groot verweerschrift, mee-opgesteld door zijn hofpredikant Pierre L'Oyseleur de Villiers. Datzelfde jaar verklaarde het Plakkaat van Verlatinghe de noordelijke gewesten los van Filips.
Hof, huwelijken en financiën
Willem huwde vier keer: met Anna van Egmont (†1558), Anna van Saksen (vanaf 1561, scheiding rond 1571), Charlotte van Bourbon (1575, overleden 1582) en Louise de Coligny (1583). Zijn gezin telde in totaal zestien kinderen, onder wie zijn politieke erfgenamen Filips Willem, Maurits en Frederik Hendrik. De financiële basis van zijn strijd was voortdurend wankel: hij verpandde bezittingen, leende van Duitse en Franse gelovigen en ontving subsidies van Hollandse en Zeeuwse steden. Bij zijn dood liet hij omvangrijke schulden na, die pas generaties later volledig werden afgelost. Die schuldgeschiedenis laat zien dat de Opstand ook een permanent financieel improvisatieproject was, geen uitgewerkt staatkundig plan.
Moord in Delft
Op 10 juli 1584 werd Willem in zijn onderkomen aan de Oude Delft, het latere Prinsenhof, door Balthasar Gerards neergeschoten — volgens Balthasar zelf op religieuze motieven, volgens de bronnen ook in de hoop op de uitgeloofde beloning. Zijn laatste woorden zijn volgens de overlevering Mon Dieu, ayez pitié de mon âme; mon Dieu, ayez pitié de ce pauvre peuple, al is de overlevering niet ooggetuige-gebonden. Willem was de eerste West-Europese staatsman die met een vuurwapen werd vermoord.
Nalatenschap
Willems politieke lijn — voorzichtig met radicale religieuze eisen, pragmatisch in allianties, standvastig in het verzet tegen Filips — leverde het gedachtegoed dat de Republiek in haar eerste decennia zou kenmerken: gewestelijke autonomie, een stadhouder uit het Huis van Oranje en een verhoudingsgewijs tolerante religieuze praktijk. Zijn ik zal handhaven als persoonlijke devies werd wapenspreuk van het latere Koninkrijk. Zijn zoons Maurits en Frederik Hendrik voerden de strijd tegen Spanje voort; pas bij de Vrede van Münster (1648) erkende Spanje de Republiek officieel.
Het beeld van Willem als "Vader des Vaderlands" ontstond vrij snel na zijn dood en werd in de negentiende eeuw — gelijktijdig met de vorming van het Koninkrijk — canoniek. Moderne biografen (K.W. Swart, Anton van der Lem, René van Stipriaan) nuanceren dat beeld zonder het te ontkrachten: zij wijzen op zijn dynastieke belangen, zijn schuldenberg, zijn politiek manoeuvreren tussen confessies, maar ook op het unieke vermogen om in een onoverzichtelijk conflict een koers aan te houden.
Verwant
Voor de oorlog waarin Willems leven opging zie Tachtigjarige Oorlog; voor het bredere tijdvak Vroegmoderne tijd; voor de cultuur die de Republiek na zijn dood voortbracht Gouden Eeuw.