Middeleeuwen

Tijdsbestek en indeling

De middeleeuwen beslaan grofweg de jaren 500 tot 1500. Historici onderscheiden meestal drie fasen: de vroege middeleeuwen (tot circa 1000), de volle middeleeuwen (tot circa 1300) en de late middeleeuwen (tot circa 1500). Die indeling rust op zichtbare breuken in Europa: de Karolingische eeuw, de stedelijke en landbouwexpansie na het jaar 1000, en de crises van de veertiende eeuw — pest, hongersnood, oorlogen. Ook hier geldt dat de grenzen onscherp zijn: de periode rond 500 is een overgang uit de late oudheid, en de Italiaanse renaissance laat zich moeilijk los zien van de late middeleeuwen.

Buiten Europa werken deze jaartallen zelden. In de islamitische wereld loopt de gebruikelijke indeling via kaliefdynastieën — Umayyaden, Abbasiden, Mamluken — en in Oost-Azië via dynastieën als Tang, Song, Yuan en Ming. De pagina hieronder volgt de Europese hoofdlijn, met opmerkingen over parallelle ontwikkelingen elders.

Kenmerken

Drie structurele kenmerken maken de Europese middeleeuwen herkenbaar. Het eerste is het feodale stelsel: een piramide van persoonlijke trouwverhoudingen waarin een heer land (een leen) uitgaf in ruil voor militaire of bestuurlijke diensten. In werkelijkheid lag het ingewikkelder dan elk schema suggereert, maar het idee van rechten en plichten die aan personen kleefden, niet aan abstracte staten, kenmerkt het tijdperk.

Het tweede is de centrale rol van de kerk. De Latijnse christenheid vormde één religieus-culturele ruimte, geordend rond Rome en de parochies, kloosters, kathedraalkapittels en pelgrimsroutes daartussen. Latijn bleef taal van bestuur, recht en wetenschap. Het derde is de terugkeer van de stad na het jaar 1000: markten, stadsrechten, gilden, schepenbanken en uiteindelijk de grote handelsnetwerken van Italiaanse kooplieden en de Hanze.

Parallelle werelden

Byzantium

Het Oost-Romeinse Rijk, met Constantinopel als hoofdstad, overleefde de val van Rome met duizend jaar. Onder keizer Justinianus (527–565) werden het Romeinse recht gebundeld (Corpus Iuris Civilis) en de Hagia Sophia gebouwd. Byzantium was het christelijke bolwerk tegenover de oprukkende islam, droeg de Griekse klassieken door, en straalde cultureel uit naar de Balkan en Roesj.

Islamitische wereld

Na de dood van Mohammed in 632 ontstond in enkele decennia een uitgestrekt kalifaat: de Umayyaden vanuit Damascus, de Abbasiden vanuit Bagdad. Deze staten brachten oude leerwerelden bijeen — Perzisch, Grieks, Indiaas — en bevorderden wiskunde (algebra, decimalen), sterrenkunde, geneeskunde en filosofie. Al-Chwarizmi, Ibn Sina (Avicenna), Ibn Roesjd (Averroes) waren auteurs wier werken later ook in Europa werden bestudeerd. Al-Andalus — islamitisch Iberië — vormde een belangrijke brug.

Karolingers en opvolgers

In West-Europa herstelde Karel de Grote (742–814) kortstondig een groot rijk over Frankrijk, Duitsland en Noord-Italië. Na zijn dood viel het in West-Frankrijk, Oost-Frankrijk en een Midden-Rijk uiteen. Daaruit groeien de middeleeuwse koninkrijken Frankrijk en Duitsland. Vikingen (ca. 790–1050), Magyaren en Saracenen zorgden voor een eeuwen durende druk; pas in de elfde en twaalfde eeuw trad een duurzame opbloei in.

Steden en handel

Na 1000 groeide het aantal steden spectaculair. Italiaanse havens (Venetië, Genua, Pisa) beheersten de Middellandse Zee; in het noorden verbond de Hanze zo'n tweehonderd steden tussen Londen en Novgorod. Aan de Rijn, in Vlaanderen en Brabant ontstonden dichte stedelijke netwerken, met Brugge en later Antwerpen als Europese handelscentra.

Kerk, kloosters en universiteiten

Benedictijnse en later cisterciënzer kloosters werkten akkers, bewaarden handschriften en droegen kennis over. Vanaf de twaalfde eeuw ontstonden de eerste universiteiten (Bologna, Parijs, Oxford), waar scholastieke theologie en filosofie gecombineerd werden met het herontdekte werk van Aristoteles. Thomas van Aquino (1225–1274) geldt als het hoogtepunt van die traditie.

Belangrijke gebeurtenissen

• 476Einde van het West-Romeinse Rijk.
• 622Hidjra: Mohammed van Mekka naar Medina — jaar 1 van de islamitische jaartelling.
• 732Slag bij Poitiers: Frankische afgrendeling van Arabische expansie in Gallië.
• 800Karel de Grote gekroond tot keizer in Rome.
• 1054Groot Schisma tussen de Latijnse en Griekse kerk.
• 1066Slag bij Hastings — Willem de Veroveraar op de Engelse troon.
• 1096–1099Eerste Kruistocht en inname van Jeruzalem.
• 1215Magna Carta beperkt Engelse koninklijke macht.
• 1347–1351Zwarte Dood teistert Europa.
• 1453Val van Constantinopel — einde van Byzantium.
• 1492Einde van de Reconquista en ontdekkingsreis van Columbus.

Sleutelfiguren

• Justinianus I (482–565), Byzantijns keizer, codificeerde het Romeinse recht.
• Karel de Grote (742–814), verenigde West-Europa en stimuleerde de Karolingische renaissance.
• Hildegard van Bingen (1098–1179), abdis, componiste en natuurwetenschapper.
• Saladin (ca. 1137–1193), sultan van Egypte en Syrië, heroverde Jeruzalem in 1187.
• Thomas van Aquino (1225–1274), dominicaan, verzoende Aristoteles en christelijke theologie.
• Marco Polo (1254–1324), Venetiaans reiziger met beschrijving van Mongools China.
• Ibn Battoeta (1304–1368), Marokkaans rechtsgeleerde wiens reisverslag drie werelddelen beslaat.
• Jeanne d'Arc (1412–1431), symbool van de Franse strijd tijdens de Honderdjarige Oorlog.

Cultuur en denken

Het cliché van de donkere middeleeuwen doet de periode weinig recht. Technisch gezien werd er doorlopend geïnnoveerd: het keerploeg, de driebeurtendamping, de watermolen, het kompas, de mechanische klok en later de boekdrukkunst (ca. 1450) zijn allemaal middeleeuwse verworvenheden of uitwerkingen van eerdere uitvindingen. In de architectuur kent men de romaanse stijl (tot circa 1150) met haar ronde bogen en zware muren, en de gotiek (vanaf Saint-Denis bij Parijs, jaren 1140) met spitsbogen, luchtbogen en glas-in-loodramen.

Literair zien we volkstalige werken opkomen: de Arthurromans, Dante's Divina Commedia (begin veertiende eeuw), Chaucers Canterbury Tales, de Nederlandse Van den vos Reynaerde en Beatrijs. De scholastiek legde de basis van de academische methode: een vraag stellen, bezwaren opsommen, argumenteren, concluderen. Die manier van systematisch twijfelen is een belangrijke erfenis die doorloopt tot in de moderne wetenschap.

Verder lezen

Voor de overgang naar de renaissance en de religieuze splitsing van Europa, zie de pagina over de vroegmoderne tijd. Voor de middeleeuwse Lage Landen — graafschappen, het Bourgondische project, steden als Brugge en Gent — zie Nederlandse geschiedenis.

Aanbevolen Nederlandstalige titels zijn onder meer De middeleeuwen van Wim Blockmans en Peter Hoppenbrouwers (lesboek dat breed wordt gebruikt), De ontdekking van de middeleeuwen van Marc Boone en het werk van Anton van der Lem. De bronnenreeks Geschiedenis van Holland biedt voor de regio gedetailleerde studies. Wie primaire teksten zoekt: Willeram, de Rijmkroniek van Holland, Ruusbroec, Hadewijch.