Oprichting
Tussen 1595 en 1602 voeren verschillende Nederlandse expedities naar Zuidoost-Azië in wat de voorcompagnieën werden genoemd. Ze concurreerden onderling en dreven de specerijprijzen op. Onder regie van landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt werden ze in 1602 gedwongen te fuseren tot de Vereenigde Oost-Indische Compagnie. De Staten-Generaal verleenden het bedrijf een octrooi met het exclusieve recht op Nederlandse handel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat Magellaan, met bevoegdheid om namens de Republiek verdragen te sluiten, oorlog te voeren, forten te bouwen en rechtspraak uit te oefenen. Het startkapitaal werd door inwoners van de zes kamers bijeengebracht en — een fiscale en juridische nieuwigheid — op de Amsterdamse Beurs verhandelbaar gemaakt.
Organisatie
De VOC was federaal opgebouwd: de zes kamers leverden elk bewindhebbers aan het centrale college, de Heeren XVII. In Batavia (gesticht op de resten van Jayakarta in 1619 onder gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen) zetelden de gouverneur-generaal en de Raad van Indië, die bijna alle dagelijkse beslissingen ter plekke namen. De afstand tussen Amsterdam en Batavia was zes tot negen maanden varen; de compagnie werkte daardoor de facto als een hybride staat-bedrijf, met eigen leger, eigen vloten, eigen munt, eigen notarissen en eigen gevangenissen.
Handel
De belangrijkste goederen waren aanvankelijk nootmuskaat, foelie, kruidnagel en peper uit de Molukken en later Bandanese eilanden, gevolgd door textiel uit India (Coromandel, Bengalen, Gujarat), zijde en koper uit Japan (Deshima bij Nagasaki, exclusieve Europese handelspost tussen 1641 en 1853), thee en porselein uit China, en tegen het einde van de zeventiende eeuw koffie van Java. Gedeeltelijk dreef de VOC ook intra-Aziatische handel, bijvoorbeeld Indiaas textiel naar Indonesië of Japans zilver naar China — vaak winstgevender dan de ritten naar Europa zelf.
Geweld en slavernij
De VOC gebruikte van begin af aan militaire macht om haar handelspositie te monopoliseren. Twee incidenten springen eruit. Op Banda (1621) liet gouverneur-generaal Coen de lokale bevolking vrijwel uitroeien of deporteren — naar schatting werden zo'n 14.000 mensen gedood, gedeporteerd of gevlucht; de overblijvenden werden vervangen door tot slaaf gemaakte arbeiders op nieuwe nootmuskaatplantages. In 1740 vond in Batavia de Chinezenmoord plaats, waarbij naar schatting 10.000 Chinese inwoners omkwamen. Slavernij was in het Aziatische VOC-gebied een wijdverbreid arbeidssysteem; naar inschatting van historici als Matthias van Rossum werden onder VOC-gezag enige honderdduizenden tot een half miljoen mensen tot slaaf gemaakt en verhandeld.
Zeventiende-eeuwse bloei en achttiende-eeuwse crisis
Tussen circa 1640 en 1680 was de VOC het grootste handelsbedrijf in Europa en vrijwel het enige dat in Azië concurrenten als Portugese, Spaanse en Engelse maatschappijen verdrong. Dividenden van gemiddeld 18% per jaar over lange reeksen maakten VOC-aandelen populaire belegging — ook al was de interne boekhouding ondoorzichtig. Vanaf het einde van de zeventiende eeuw eroderen de voordelen: de Britse EIC werd machtiger in India, de prijs van specerijen daalde door overproductie, de intra-Aziatische handel verzwakte, schuldenlast nam toe en corruptie bij lokale dienaren (VOC-personeel in privé-handel) vrat aan de marges. In de achttiende eeuw schreef de compagnie verlies op verlies.
Einde
Na de Vierde Engels-Nederlandse Oorlog (1780–1784), waarin de Britse marine VOC-posten onder druk zette, was de onderneming feitelijk failliet. Bij de oprichting van de Bataafse Republiek in 1795 werden VOC-activa en -schulden genationaliseerd; op 31 december 1799 verviel het octrooi formeel. De Nederlandse koloniale aanwezigheid in Azië werd voortgezet door de Bataafse Republiek en, vanaf 1815, door het Koninkrijk der Nederlanden; het bestuur over Nederlands-Indië duurde tot 1949.
Nalatenschap
De VOC wordt in bedrijfshistorische handboeken aangehaald als 's werelds eerste multinational, de eerste met verhandelbare aandelen en met door kernfinanciering vrij onbeperkt bestaanrecht. Dat is historisch correct maar geeft slechts één kant van het verhaal. Voor Indonesië, delen van India, Sri Lanka, Zuid-Afrika (Kaap), Taiwan en de Molukken was de VOC in de eerste plaats de instantie die met wapens, verdragen en tot slaaf gemaakte arbeid over land en mensen beschikte. In hedendaagse Nederlandse discussies — over straatnamen, standbeelden, excuses voor slavernij (regeringsexcuses 2022) — is de VOC prominent aanwezig. Historische inzichten zoals die van Femme Gaastra, Gerrit Knaap, Matthias van Rossum en Remco Raben maken dat dubbelbeeld beter onderbouwd dan voorheen.
Verwant
Zie voor de Nederlandse context Gouden Eeuw, voor het bredere tijdvak Vroegmoderne tijd, en voor de politieke geschiedenis van de Republiek Tachtigjarige Oorlog.