Oorzaken
Drie clusters aan oorzaken worden algemeen aanvaard. Ten eerste de onopgeloste erfenis van de Eerste Wereldoorlog: het Verdrag van Versailles, de zwakke Volkenbond, de instabiele grenzen van Midden- en Oost-Europa. Ten tweede de Grote Depressie (1929 e.v.), die in Duitsland, Italië en Japan extreme politieke reacties versterkte. Ten derde de opkomst van ideologische regimes die oorlog niet als catastrofe maar als instrument van natievorming zagen: Mussolini in Italië (1922), Hitler in Duitsland (1933), de militaristische fracties in Japan (jaren 1930). Een reeks aanloopgebeurtenissen — Japanse verovering van Mantsjoerije (1931), Italiaanse inval in Ethiopië (1935), Spaanse Burgeroorlog (1936–1939), Duitse herbewapening, annexatie van Oostenrijk (Anschluss, maart 1938), München-akkoord over Sudetenland (september 1938), inname van de rest van Tsjecho-Slowakije (maart 1939), Molotov-Ribbentrop-pact (23 augustus 1939) — maakte de oorlog waarschijnlijker.
Verloop
1939–1941: Duitse expansie
Op 1 september 1939 viel Duitsland Polen binnen; Groot-Brittannië en Frankrijk verklaarden twee dagen later de oorlog. Polen werd in vijf weken verdeeld met de Sovjet-Unie. In het voorjaar van 1940 bezetten Duitse troepen Denemarken en Noorwegen, daarna Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk (mei–juni 1940). De evacuatie bij Duinkerken (mei–juni 1940) redde een groot deel van het Britse expeditieleger. Groot-Brittannië hield stand in de Slag om Engeland (juli–oktober 1940). Italië trad in juni 1940 in de oorlog; Duitse troepen hielpen hen in Joegoslavië, Griekenland en Noord-Afrika (Rommel). Op 22 juni 1941 viel Duitsland de Sovjet-Unie aan (Operatie Barbarossa) — de grootste landinvasie in de geschiedenis.
1941–1943: keerpunten
Op 7 december 1941 bombardeerde Japan Pearl Harbor; de Verenigde Staten traden in oorlog. Duitsland verklaarde vier dagen later de oorlog aan de VS. In de loop van 1942 keerde het tij op drie theaters: bij Midway (juni 1942) verloor Japan vier vliegdekschepen; bij El-Alamein (oktober–november 1942) werd de Duits-Italiaanse opmars in Noord-Afrika gestopt; bij Stalingrad (1942–februari 1943) gaf het Zesde Duitse Leger zich over. De geallieerde conferenties van Casablanca, Cairo en Teheran (1943) stemden strategie af: onvoorwaardelijke overgave als doel, opening van een tweede front in West-Europa.
1943–1945: einde
Na landingen op Sicilië (juli 1943) en het Italiaanse vasteland viel Mussolini (september 1943); Italië wisselde van kant. Op 6 juni 1944 landden geallieerde troepen in Normandië (D-Day, Operation Overlord). Parijs werd in augustus bevrijd, zuidelijk Nederland vanaf september 1944 (Operatie Market Garden, slag om de Schelde). De Ardennenoffensief (december 1944–januari 1945) was het laatste Duitse offensief. In het oosten trok het Rode Leger op naar Berlijn; op 30 april 1945 pleegde Hitler zelfmoord, op 8 mei capituleerde Duitsland. In de Pacific veroverden Amerikaanse troepen Iwo Jima en Okinawa; op 6 en 9 augustus 1945 wierpen zij atoombommen op Hirosjima en Nagasaki. Op 2 september 1945 tekende Japan de capitulatie aan boord van de USS Missouri.
De Holocaust
Centraal in de oorlog staat de systematische moord door nazi-Duitsland en zijn medewerkers op circa zes miljoen Joden — twee derde van het Europese jodendom. De jodenvervolging begon met uitsluiting (Neurenberger rassenwetten, 1935), Kristallnacht (9–10 november 1938), deportaties (vanaf 1941) en mondde vanaf eind 1941 uit in fabriekmatige massamoord in vernietigingskampen als Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibor, Belzec en Chelmno, in combinatie met massa-executies door Einsatzgruppen in bezette Sovjet-gebieden. Ook Roma en Sinti, gehandicapten, Slavische krijgsgevangenen, homoseksuelen, Jehova's Getuigen en politieke tegenstanders werden in grote aantallen vermoord. Nederland verloor zo'n 75% van haar Joodse bevolking — 104.000 van de circa 140.000 Nederlandse Joden kwamen om, een verhoudingsgewijs bijzonder hoog percentage in West-Europa; een combinatie van nauwkeurige registratie, geringe geografische vluchtmogelijkheden en efficiënte uitvoerende bureaucratie verklaart dit.
Nederland in de oorlog
Na vijf dagen strijd en het bombardement op Rotterdam (14 mei 1940) capituleerde Nederland. De regering week uit naar Londen; koningin Wilhelmina sprak via Radio Oranje. Het land werd onder civiel bestuur geplaatst onder rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart. Collaboratie (NSB, Landwacht) en verzet (illegale pers, pilotenhulp, hulp aan onderduikers, sabotage) bestonden naast elkaar. De spoorwegstaking van september 1944 werd met een voedselembargo beantwoord — de Hongerwinter van 1944–1945 kostte in het westen van het land naar schatting 20.000 mensen het leven. Bevrijding volgde gefaseerd van zuid naar noord; heel Nederland was op 5 mei 1945 bevrijd.
Nasleep
Na 1945 werd de wereld in enkele jaren grondig geherordend. De Verenigde Naties werd opgericht (San Francisco, juni 1945). De processen van Neurenberg (1945–1946) en Tokio (1946–1948) definieerden oorlogsmisdaden, misdaden tegen de vrede en misdaden tegen de menselijkheid. De verdragen van 1947 en 1951 herschikten Europa; Duitsland werd in vier zones verdeeld, wat in 1949 leidde tot de Bondsrepubliek en de DDR. Koloniale imperia begonnen te wankelen: India en Pakistan werden onafhankelijk in 1947, Indonesië verklaarde onafhankelijkheid in 1945 (door Nederland erkend in 1949). De Marshallhulp (1948) en de oprichting van EGKS (1951) en NAVO (1949) begonnen de Westerse naoorlogse orde. De spanningen tussen voormalig bondgenoten ontaardden in de Koude Oorlog.
Nalatenschap
Het politieke, morele en culturele gewicht van de oorlog is moeilijk te overschatten. Begrippen als genocide (door Raphael Lemkin geïntroduceerd in 1944), universele mensenrechten (Universele Verklaring, 1948), Nürnberger principes en nooit-meer-oorlog-politiek zijn stuk voor stuk vruchten van de oorlog. Voor de Nederlandse publieke cultuur blijft 4 en 5 mei — dodenherdenking en bevrijdingsdag — ijkmoment; het oordeel over bezetting, verzet en collaboratie is in de afgelopen decennia steeds meer voorzien van nuance en bronkritiek.
Verwant
Voor de voorgeschiedenis zie Eerste Wereldoorlog; voor de ideologische nasleep Koude Oorlog; voor de Nederlandse lijn Nederlandse geschiedenis.